Świtalski Stanisław Jan Ferdynand (1890–1939), oficer Legionów Polskich, pułkownik dyplomowany Wojska Polskiego.
Ur. 28 III w Gródku Jagiellońskim, był synem Józefa, urzędnika Namiestnictwa we Lwowie, i Heleny z Chądzyńskich (1863–1937). Miał pięciu braci: Klemensa (1891–1972), legionistę, kapitana WP, adwokata, Władysława (1893–1918), w czasie pierwszej wojny światowej żołnierza Armii Polskiej we Francji, poległego w drugiej bitwie nad Marną, Adama (zob.), Mariana Michała (zob.) oraz Jana Klemensa (1902–1987), obrońcę Lwowa w r. 1918, żołnierza AK, prawnika.
Od r. 1900 uczęszczał Ś. do VI Gimnazjum we Lwowie; w r. 1908 zdał tam maturę (prawdopodobnie eksternistycznie) i t.r. podjął studia na Wydz. Prawa Uniw. Lwow. Po uzyskaniu 31 VII 1913 absolutorium rozpoczął 1 I 1914 praktykę notarialną. Należał we Lwowie do Polowych Drużyn Sokoła, a od czerwca 1914 do Polskich Drużyn Strzeleckich. W sierpniu t.r. z bratem Adamem wstąpił do formującego się Legionu Wschodniego, a po jego rozwiązaniu 21 IX w Mszanie Dolnej został przydzielony do dowodzonego przez Andrzeja Galicę baonu uzupełnień Leg. Pol. w Krakowie. Skierowany do Szkoły Podchorążych Leg. Pol. w Marmarosz Sziget, ukończył ją 30 I 1915 i jako aspirant oficerski objął 11 II t.r. stanowisko dowódcy plutonu 8. komp. 3. baonu 2. pp II Bryg. Leg. Pol. Po krótkiej służbie na froncie był kolejno: od 1 IV zastępcą dowódcy plutonu w 3. baonie uzupełnień Leg. Pol., od 11 V zastępcą dowódcy plutonu w 8. komp. 3. baonu w nowo formowanym w Piotrkowie 4. pp III Bryg. Leg. Pol. i od 21 VI p.o. dowódcą plutonu w 6. komp. ponownie w 3. baonie uzupełnień. Dn. 9 VII 1915 został mianowany chorążym. Od 28 VII t.r. służył w 6. pp III Bryg. Leg. Pol. i pełnił kolejno obowiązki: adiutanta 3. baonu, adiutanta pułkowego (od 8 XII), kierownika kancelarii pułkowej (od 5 I 1916), adiutanta 2. baonu (od 27 II t.r.), adiutanta pułku (od 15 VIII), dowódcy 2. baonu (od 15 X) i dowódcy 7. komp. 3. baonu (od 2 XI). W tym okresie awansował 11 XI 1915 na podporucznika, a 29 IX 1916 na porucznika. W czasie stacjonowania pułku w koszarach Zajezierze pod Dęblinem był jednym ze współpracowników dowódcy pułku ppłk. Mieczysława Norwida-Neugebauera oraz łącznikiem z oficerami I Bryg. Leg. Pol. W czasie kryzysu przysięgowego znalazł się 9 VII 1917 w kompanii reprezentującej pułku w Warszawie na uroczystości składania przysięgi na wierność cesarzowi Wilhelmowi II, ale po odmowie złożenia przysięgi cała kompania została internowana przez Niemców w koszarach 3. pp Leg. Pol., a następnie odesłana do Dęblina. Ś-ego przeniesiono karnie 18 VIII t.r. do 1. pp Leg. Pol.; na własną prośbę został 5 X zwolniony z Leg. Pol., a ze względu na stan zdrowia uwolniony 1 XI od obowiązku służby wojskowej. We Lwowie podjął pracę jako kierownik kancelarii w Biurze Badania Cen przy Namiestnictwie Galicji.
Od 1 IV 1918 był Ś. komendantem POW na m. Lwów, lecz z powodów zdrowotnych zrezygnował 1 VI t.r. z tej funkcji. Po wybuchu 1 XI walk z Ukraińcami o Lwów znalazł się z bratem Adamem w części miasta zajętej przez Ukraińców, ale już 3 XI obaj przeszli linię frontu przy Domu Techników (ul. Issakowicza). Od tego dnia Ś. dowodził odcinkiem obrony miasta na Wulce; w czasie zwycięskiego ataku na Koszary Wuleckie został 5 XI ranny w nogę. Ewakuowany w grudniu do Warszawy na rekonwalescencję, wstąpił 1 I 1919 do WP, a nazajutrz wrócił do Lwowa, gdzie objął dowództwo komp. sztabowej w Bryg. Lwow. ppłk. Czesława Mączyńskiego. Przeniesiony 30 IV t.r. do 6. pp Legionów, objął 8 V stanowisko dowódcy 3. baonu i na jego czele został skierowany na front wojny polsko-sowieckiej. Wyróżnił się we wrześniu 1919 w walkach nad Dźwiną, a następnie w czasie kontrofensywy znad Wieprza, szczególnie pod Łubinem, gdzie 21 VIII 1920 jego batalion wziął do niewoli trzystu jeńców, zdobył cztery działa i kilka karabinów maszynowych. Odznaczył się też w czasie bitwy nad Niemnem, gdzie 27 IX 1920 jego batalion zdobył most na Dzitwie pod Milewiczami i zajął wieś Taurinie, biorąc do niewoli osiemdziesięciu jeńców oraz zdobywając dwa karabiny maszynowe i tabory. Za czyny te Ś. w r. 1921 został odznaczony Orderem Virtuti Militari oraz czterokrotnie Krzyżem Walecznych. W czasie wojny awansował 1 XII 1919 na kapitana, a 15 VII 1920 na majora (ze starszeństwem z 1 IV t.r.).
Ś. służył w 6. pp Leg. Pol. jako: dowódca pułku (21 X 1920 – 28 II 1921), dowódca 3. baonu (od 30 III 1921), dowódca Baonu Zapasowego (od 15 VI 1921), zastępca dowódcy pułku (od 19 VII 1922), i ponownie dowódca pułku (1 X – 2 XI 1922). Odbył kurs wyższych dowódców w Poznaniu (luty–marzec 1921) oraz kurs dowódców pułku w Doświadczalnym Centrum Wyszkolenia Armii w Rembertowie (3 III – lipiec 1922). Po ukończeniu II Kursu Doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie (jesień 1922–1923) był krótko od 15 X 1923 szefem sztabu 20. DP w Słonimiu, a 27 XI t.r. objął obowiązki drugiego referenta w sztabie Inspektora Armii nr 1 w Wilnie gen. Edwarda Rydza-Śmigłego. W czasie zamachu majowego 1926 r. uczestniczył w wyekspediowaniu do Warszawy oddziałów 1. DP Leg. Pol., które przeważyły szalę zwycięstwa na korzyść marsz. Józefa Piłsudskiego. Od 1 VI t.r. służył w Głównym Inspektoracie Sił Zbrojnych, jako p.o. pierwszy oficer sztabu, a od 23 X 1926 pierwszy oficer gen. bryg. Stanisława Burhardt-Bukackiego. Dn. 11 IV 1927 został dowódcą 82. pp w Brześciu nad Bugiem, gdzie od 30 IX do 5 XI t.r. był także komendantem miasta. Uczestnicząc w grze wojennej gen. dyw. Józefa Rybaka (21–24 III 1928), uzyskał wysokie oceny. W r. 1929 awansował na pułkownika dypl. (ze starszeństwem z 1 I t.r.). Od 8 V do 16 VI 1931 pełnił obowiązki komendanta garnizonu w Brześciu nad Bugiem. Po uzyskaniu kolejnej wysokiej oceny w grze wojennej marsz. Piłsudskiego w Warszawie (23–26 VI t.r.) został mianowany 20 VIII dowódcą Piechoty Dywizyjnej w 9. DP w Siedlcach (obowiązki objął 28 VIII). Dn. 29 XI 1934 został pomocnikiem gen. bryg. Oswalda Franka, dowódcy Okręgu Korpusu nr VII w Poznaniu ds. uzupełnień, a po jego nagłej śmierci (7 XII t.r.) dowodził Okręgiem Korpusu do 28 II 1935. T.r. wziął udział w grze wojennej inspektora armii gen. dyw. Norwida-Neugebauera jako kwatermistrz ćwiczebnej Grupy Operacyjnej. Dn. 28 I 1938 marsz. Rydz-Śmigły mianował go dowódcą 16. DP w Grudziądzu. Ś. w kwietniu 1939 powołał zespół planistyczny, przygotowujący dywizję do obrony na południowym brzegu rzeki Ossy.
W czasie kampanii wrześniowej 1939 r. dowodzona przez Ś-ego 16. DP została zepchnięta z pierwszej linii obrony. Ś., odwołany wieczorem 2 IX t.r. przez dowódcę Armii «Pomorze» gen. dyw. Władysława Bortnowskiego, objął 7 IX na jego rozkaz dowództwo grupy osłonowej, która 11 IX zajęła kluczowy w bitwie nad Bzurą Sochaczew, wypierając stamtąd wysunięte pododdziały niemieckie. Organizował obronę przedmościa na prawym brzegu Bzury, budowę mostu pontonowego oraz naprawę wysadzonego mostu kolejowego. Jego grupa (wzmocniona 18. pp z 26. DP i Grupą Kawalerii Dywizyjnej z 16. DP) została jednak 16 IX rozbita, a Ś. z jej resztkami przyłączył się 17 IX do rozbitków z 17. DP, przeprawił przez Bzurę i dotarł do Puszczy Kampinoskiej. Zginął w walce z Niemcami w nocy z 18 na 19 IX 1939 w rejonie gajówki Krzywa Góra. Ekshumowany w lutym 1951, został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kw. 10B rząd VI miejsce 9). Był także odznaczony: Orderem Odrodzenia Polski IV kl. (1928), Krzyżem Niepodległości (1931), Złotym Krzyżem Zasługi (1937), Odznaką Pamiątkową Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych oraz austro-węgierskim Srebrnym Wojskowym Medalem Zasługi «Signum Laudis» na wstędze Medalu za Waleczność.
Ś. był dwukrotnie żonaty. Zawarte 26 VIII 1922 małżeństwo z Wandą z domu Gaspens (1894–1925) było bezdzietne, wychowywał pasierba Edwarda Essena (ur. 1913). Po śmierci żony ożenił się z Zofią (nazwiska nie udało się ustalić), lekarzem stomatologiem, która po r. 1945 prowadziła praktykę w Grodzisku Maz.
Cmentarz Komunalny Powązki, dawny Wojskowy w Warszawie, W. 1989; Cygan, Oficerowie Leg. Pol., V; Rybka–Stepan, Rocznik; – Bauer P., Polak B., Armia Poznań w wojnie obronnej 1939, P. 1982; Borkowski O., 16 Pomorska Dywizja Piechoty w wojnie obronnej 1939 r., W.–P. 1989; Ciechanowski K., Armia „Pomorze” 1939, W. 1983; Działania militarne na Pomorzu, Red. W. Wróblewski, W. 2001; Głowacki L., Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, W. 1985 s. 384; Historia 6 Pułku Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego. Tradycja, Red. E. Skarbek, W. 1939 I; Jurga T., Obrona Polski, W. 1990; Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej, Red. E. Pawłowski, Pruszków 1993 s. 236; Kunert A. K., Rzeczpospolita walcząca. Wrzesień–grudzień 1939. Kalendarium, W. 1993; Porwit M., Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939, W. 1969–78 I–III; Sławiński S., Od Borów Tucholskich do Kampinosu, W. 1973; W 50-lecie powstania Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, Oprac. W. Chocianowicz, Londyn 1969; Walak M., Niepodległością naznaczeni. Z dziejów powstania i walk III Brygady Legionów Polskich. 1915–1917, W. 2010; Zawilski A., Bitwy polskiego września, W. 1972 I–II; – Abraham R., Wspomnienia wojenne znad Warty i Bzury, W. 1990; Dziennik personalny MSWojsk., W. 1921 nr 8 s. 340, 1922 nr 1 s. 76, 1923 nr 63 s. 587, 1924 nr 32 s. 167, 1926 nr 44 s. 354, W. 1927 nr 11 s. 98, 1928 nr 15, 1929 nr 1 s. 1, 1931 nr 7 s. 324, 1934 nr 4 s. 254, 1937 nr 1 s. 1; Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917), W. 1917 s. 10; Lista starszeństwa oficerów zawodowych, W. 1922; Lista starszeństwa oficerów zawodowych piechoty, 1 lipiec 1933 r., W. 1933 s. 5; toż, 5 czerwiec 1935 r., W. 1935 s. 5; Obrona Lwowa, W. 1991 I; Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928, 1932; Rok bojów na Polesiu 1915–1916. Notatki i szkice oficerów 6 Pułku Legionów Polskich. W drugą rocznicę pułku, W. 1917 s. 93, 179, 192–3, 197; Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.21 r., W. 1921 s. 899; Sprawozdanie Dyrekcji Gimnazjum VI we Lwowie za r. szk. 1904/5, Lw. 1905 s. 67; toż za r. szk. 1905/6, Lw. 1906 s. 73, toż za r. szk. 1906/7 Lw. 1907 s. 76; Wykaz oficerów, którzy nadesłali swe karty kwalifikacyjne do Wydziału prac przygotowawczych, dla Komisji Weryfikacyjnej przy Departamencie Personalnym MSWojsk., W. 1920 s. 114; – CAW: Kolekcja Akt Personalnych i Odznaczeń, sygn. 13187/20596 (akta personalne), sygn. VM I.482.31–2273, KN 6 VI 1931, KW 115/S–3713, KW 115/S–3714, KW 115/S–3715, KW 115/S–3716, Akta Komendy LP, sygn. I.120.1.483 (akta personalne, k. 246–67), Akta WSWojsk., sygn. I.340.1.663 (klasyfikacja końcowa Ś-ego), sygn. L. 25700/V.G. (Repartycja oficerów kursu doszkolenia 1922/3, W. 1923), Akta Kanc. Przyb. SSG, sygn. I.303.1.157 (Wykaz uczestników w grach wojennych prowadzonych przez Pana Marszałka [J. Piłsudskiego]), sygn. I.303.1.239 (Zarządzenie BPers. MSWojsk., L. 166/tj.II–1, 28 I 1938), Akta BI GISZ, sygn. I.302.4.1720 (Wykaz oficerów dypl., którzy byli wyznaczani na stanowiska z zakresu Oddz. IV SG w grach wojennych i ćwiczeniach między dywizyjnych, 1935); Centr. B. Wojsk. w W.: Zbiory Specjalne, rkp. 891 (Spis oficerów Legionów Polskich. Stan w dn. 15 czerwca 1916 roku, mszp.); IPiM Sikorskiego: sygn. B.I.32a, Relacje z kampanii 1939 r., płk dypl. Z. Szyszko-Bohusz, Londyn 1941, l.dz. 1104/39 k. 53, 56, 57, 60–1, 65 (mszp.), sygn. B.I.31a, Wyciąg z dziennika bojowego dcy 4 DP płk. dypl. T. Niezabitowskiego, zeszyt I k. 4, zeszyt II k. 55, sygn. B.I.30a, S. Rozwadowski, Działania Gr. Op. gen. Bołtucia (mszp.), sygn. B.I.32c, C. Konarzewski, Historia 64 Grudziądzkiego Pułku Piechoty 1919–1939, k. 80, 94, 100, 103, 129 (mszp.), sygn. B.I.25d, Działania Armii „Pomorze”, wrzesień 1939, Londyn 1946 k. 31, 59–60 (mszp.); Inst. Piłsudskiego w Nowym Jorku: Arch. J. Piłsudskiego, Referat Pers. GISZ, sygn. 701/1/121 (Segregacje oficerów dypl. z czerwca 1933) k. 869, 896, 905, 914, 925, 944, 953, 961, 971.
Daniel Koreś